Haar grafische werk: "portretten" van historische orgels in Nederland


Susanna Veerman en Frans van Leeuwen

Tussen alle lessen, examens, repetities, concerten en reizen door weet zij toch tijd te vinden om enkele van de mooiste orgels die ons land rijk is, heel sfeervol, en krachtig van lijnvoering en met heel veel smaak en kennis van zaken, en liefde voor haar vak, in prent te brengen.

Deze orgelprenten, meteen in vakkringen heel populair, heeft zij dikwijls uitgevoerd in een heel bijzondere en originele grafische techniek, namelijk de klassieke droge-naaldtechniek, maar dan gecombineerd met een heel speciale vorm van mezzotint. Deze combinatie blijkt bijzonder geschikt om alle verrassende en boeiende tonaliteiten weer te geven die zulke fraai gevormde grote meubels in de kerkruimte voor ons oog ontvouwen: heel dat brede tintengamma, vanaf de donkerste holten en nissen tot en met de hoogste glimlichten op de orgelpijpen en
op het rijkgeornamenteerde, goed in de was gezette en vaak uitbundig vergulde eikenhout.

 

 

 

 

Bätz-orgel in de Ronde Lutherse Kerk in Amsterdam. (Heden onderdeel van het Renaissance Hotel).Susanna Veerman 2001 vernis mou, aquatint en mezzotint (270 x 180mm)

Omdat bij de emissie van deze Website de tekst, die de Hr. Jochem Boersma had gehoopt bijtijds te zullen kunnen voltooien, van de paragrafen "droge naald" en "mezzotint" voor het onderdeel "toegepaste grafische technieken" door omstandigheden nog niet gereed was, volgt hier een uiteenzetting over de techniek van de orgelprenten, waarbij wij dankbaar gebruik maakten van Boersma's concepttekst en van een uitleg van Veermans techniek in een circulaire van de voorm. VLP-Uitgeverij, Haarlem 2000

De plaat is van te voren met een soort heel fijn schuurpapier zo egaal mogelijk opgeruwd, wat bij het afdrukken een middentoon van grijs geeft. En op de aldus toebereide plaat werkt Susanna Veerman dan van het grijs uit in twee richtingen: naar het donker toe en naar het licht toe.
Naar het donker toe tekent ze de zwarte lijnen met de "droge" naald.

In tegenstelling tot de gewone etsnaald (die een enigszins stomp en glad geslepen uiteinde heeft waarmee in de dunne laag etsgrond getekend wordt en dat daarbij dan losjes over het plaatoppervlak glijdt, d.w.z. zonder daarin door te dringen), heeft de "droge" naald ( "pointe sèche";"drypoint"; "Kaltnadel")  een vlijmscherp geslepen punt, waarmee men rechtstreeks en met louter fysieke kracht (zonder de inwerking van een bijtende vloeistof, vandaar dat men spreekt van "droog") meer of
minder diep in het plaatoppervlak krast.

[Het plaatmateriaal dat zich bevond waar de groef ontstaat moet uiteraard ergens naartoe. Bij een gravure wordt het als een dun driezijdig-prismatisch krulletje door de punt van de burijn uit het plaatoppervlak weggestoken; bij het echte (natte) etsen wordt het chemisch omgezet in een metaalverbinding die opgelost in de etsvloeistof terecht komt. Bij een droge-naaldlijn ziet men daarentegen iets dat kan doen denken aan een pasgegraven sloot. Zoals bij het graven van een sloot de weggeschepte aarde als een hobbelig dijkje langs de rand van de sloot zich boven het oppervlak van het land verheft zo kan men langs de rand (meestal langs beide randen) van de droge-naaldkrassen eveneens kartelige verhogingen zien en voelen. Het plaatmateriaal wordt namelijk door de punt van de naald uit de groef
geforceerd en steekt als een dun richeltje boven het plaatoppervlak uit (welk richeltje, in tegenstelling tot de losse aarde langs de sloot, door de forcerende werking van het krassen in het metaal uitermate hard, gespannen, en breekbaar is).
Dit rafelige dijkje, "braam" geheten, houdt na het ininkten en bij het wissen ("afslaan") van de plaat bijzonder veel inkt vast (veel meer dan het fijne en gladde groefje zelf in de plaat) en zorgt voor zware, krachtige lijnen en diepe, fluwelige zwarten, die heel karakteristiek zijn voor een droge-naaldets (want hoewel het metaal niet echt chemisch is weggeëtst heet zo'n prent traditiegetrouw toch een "ets") en die door geen enkele andere grafische werkwijze kunnen worden geëvenaard.

Het Müller-orgel in de Waalse Kerk in Amsterdam
Susanna Veerman2000) droge naald en mezzotint (209 x 131mm.)

 

Oorspronkelijk (afgezien van de wonderbaarlijke hoogst uitzonderlijke prentjes van de mysterieuze "Meester van het Amsterdamse Kabinet") werd een scherpgepunte naald door de etsers incidenteel als een voor de hand liggend simpel hulpwerktuigje bijna uitsluitend gebruikt voor laatste afwerkingen van de plaat, in het bijzonder voor noodzakelijk geachte kleine correcties (waarbij de braam gewoonlijk onmiddellijk werd weggeschraapt).

Maar in het midden van de 19e eeuw begonnen, aangevuurd door de arts
en amateur-meesteretser Francis Seymour Haden en diens schoonzoon James
A. McNeill Whistler, de etsers, auteurs en andere liefhebbers er zich rekenschap van te geven hoe origineel met name onze Rembrandt in zijn latere etsen het krassen met een scherpe naald en het geweldige effect van de braam had weten te gebruiken als een heel eigen en zelfstandig uitdrukkingsmiddel; en gingen sommige kunstenaars de moeilijke - een nogal sterke pols vereisende - "drogenaald"-techniek (deze benaming komt pas dan in zwang) heel welbewust beoefenen.

Befaamd zijn sedertdien de trefzekere drogenaald-etsen van o.m. de genoemde SeymourHaden en Whistler, van Rodin, Muirhead Bone, en van Picasso].



Veerman tekent het wit door het egaal enigszins geruwde (en dus grijs afdrukkende) plaatmateriaal met een heel harde stompe stift ("polijstnaald") plaatselijk weer glad te duwen. Doordat bij het afslaan van de plaat de inkt daar dan geheel van het plaatoppervlak wordt weggeveegd, lijken de plekken die zij aldus gepolijst heeft, op de afdruk te zijn gedaan met wit potlood of krijt op grijs papier. De karakteristieke krassen van de droge naald en de gepolijste hoogsels
kan men goed zien in de uitvergroting van een detail van Cat. nr. 3B:
Het Cavaille-Coll orgel in de Augustinuskerk te Amsterdam
(ets Susanna Veerman)